Colored Cotton: शेतकरी मित्रांनो, कापूस शेती म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर येते ती फक्त ‘पांढरं सोनं’. पण निसर्गाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या किमयेमुळे आता कापूस फक्त पांढराच राहिला नाही. आपल्या मराठवाड्यातील छत्रपती संभाजीनगर आणि जालना जिल्ह्यात चक्क रंगीत कापसाचा (Colored Cotton) प्रयोग यशस्वी झाला आहे. हिरवा, निळा आणि सोनेरी रंगाचा हा कापूस सध्या राज्यभर चर्चेचा विषय ठरत असून, याला पांढऱ्या कापसापेक्षा अधिक भाव मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
काय आहे हा रंगीत कापसाचा प्रयोग?
कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी सध्याचा काळ आव्हानात्मक आहे. कधी अस्मानी संकट तर कधी बाजारभावातील घसरण यामुळे शेतकरी मेटाकुटीला आला आहे. यावर उपाय म्हणून ‘दूधना हायटेक कृषी फार्मर प्रोड्युसर कंपनी’ आणि काही प्रयोगशील शेतकऱ्यांनी एकत्र येत बीटी-७४६ (BT-746) या वाणाची लागवड केली.
जनुकीय बदलांच्या (Genetic Modification) मदतीने तयार करण्यात आलेला हा कापूस थेट बोंडातूनच रंगीत बाहेर येतो. वैजापूर तालुक्यातील दादासाहेब मोईन यांसारख्या अनेक शेतकऱ्यांनी एकरी ९ क्विंटलपर्यंत उत्पादन घेऊन हे सिद्ध केले आहे की, हा प्रयोग केवळ चर्चेचा विषय नसून आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकतो.
रंगीत कापूस शेतीचे ५ मोठे फायदे
नैसर्गिक रंगीत कापसाची मागणी भविष्यात का वाढणार आहे? याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- केमिकल मुक्त कापड निर्मिती: पांढऱ्या कापसाला रंग देण्यासाठी कारखान्यांमध्ये विषारी रसायनांचा वापर होतो. रंगीत कापूस थेट रंगीत असल्याने ‘डाईंग’ (Dyeing) प्रक्रियेची गरज भासत नाही.
- पाण्याची बचत आणि प्रदूषण घट: रंगकामासाठी लागणारे लाखो लिटर पाणी वाचते आणि रसायनांमुळे होणारे जलप्रदूषण थांबते.
- आरोग्यासाठी पोषक: रसायनांचा वापर नसल्यामुळे या कापसापासून बनवलेले कपडे त्वचेसाठी अत्यंत सुरक्षित असतात.
- खर्चामध्ये कपात: कापड उद्योगाचा रंगकामावर होणारा प्रचंड खर्च वाचतो, त्यामुळे कंपन्या या कापसाला १०% ते १५% जास्त भाव देण्यास तयार आहेत.
- जागतिक मागणी: युरोप आणि अमेरिकेसारख्या देशांमध्ये ‘ऑरगॅनिक’ आणि ‘नॅचरल’ वस्तूंना मोठी मागणी आहे, जिथे हा कापूस प्रीमियम दरात विकला जाऊ शकतो.
शेती करताना घ्यावयाची काळजी (आव्हाने)
हा प्रयोग जितका आकर्षक आहे, तितकीच काळजी घेणेही गरजेचे आहे:
- परागीकरण (Cross Pollination): जर रंगीत कापूस आणि साधा पांढरा कापूस शेजारी लावला, तर पांढऱ्या कापसाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे लागवडीत ठराविक अंतर राखणे गरजेचे आहे.
- धाग्याची लांबी: सध्या नैसर्गिक रंगीत कापसाचा धागा पांढऱ्या कापसापेक्षा थोडा लहान असतो, ज्यावर अधिक संशोधनाची गरज आहे.
बाजारभाव आणि भविष्यातील संधी
सध्या बाजारपेठेत या कापसाचे स्वतंत्र मार्केट विकसित होत आहे. तज्ज्ञांच्या मते, जर शेतकऱ्यांनी गट शेतीच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेतले, तर थेट कापड कंपन्यांशी करार करून चांगला नफा मिळवता येईल. शरद जोशी यांच्या विचारांप्रमाणे, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान स्वीकारून जागतिक बाजारपेठेला भिडण्याची हीच ती वेळ आहे.
मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांनी केलेला हा रंगीत कापसाचा प्रयोग शेतीला व्यावसायिक वळण देणारा ठरेल. जर सरकार आणि कृषी विद्यापीठांनी याला अधिक प्रोत्साहन दिले, तर मराठवाडा लवकरच ‘रंगीत कापसाचे हब’ म्हणून ओळखला जाईल.
