Gairan Land : ग्रामीण क्षेत्रात ‘गायरान जमीन’ हे नाव प्रत्येकाच्या ओठावर असते. अनेक शेतकरी कुटुंबे या जमिनीवर शतकानुशतके शेती करत आले आहेत किंवा तिथेच राहतात. पण अलीकडील सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशांमुळे आणि राज्य सरकारच्या अतिक्रमण हटाव अभियानामुळे “गायरान जमीन नावावर करणे शक्य आहे का?” हा मुद्दा पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. आजच्या या लेखात आपण गायरान जमिनीची संपूर्ण माहिती, सरकारचा नवीन निर्णय आणि ताबा मिळवण्याची प्रक्रिया जाणून घेऊ.
गायरान जमीन म्हणजे काय?
गायरान जमीन ही गावाच्या सीमेत येणारी शासकीय जमीन असते, जी मुख्यतः सार्वजनिक उपयोगासाठी राखीव ठेवली जाते. ब्रिटिश काळापासून प्रत्येक गावात एकूण जमिनीच्या ५% क्षेत्र गायरान म्हणून निश्चित केले जाते. या जमिनीचा उपयोग प्रामुख्याने गुरांच्या चरण्यासाठी, गवत उत्पादनासाठी किंवा इतर सामुदायिक गरजांसाठी होतो. महाराष्ट्र जमीन महसूल कायद्याच्या कलम १२ नुसार, ही जमीन शासनाच्या मालकीची असते, तर तिचा ताबा आणि व्यवस्थापन ग्रामपंचायतीकडे असते. म्हणजेच, गायरान जमिनीच्या ७/१२ उताऱ्यावर ‘शासन’ असाच उल्लेख असतो.
ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबे या जमिनीवर पिढ्यान्पिढ्या शेती करतात, पण ती वैयक्तिक मालकीत येत नाही. मात्र, काही अपवादात्मक परिस्थितीत नियमित अतिक्रमण करणाऱ्यांना मालकी हक्क मिळू शकतो.
सरकारचा नवीन निर्णय: १०० रुपयात ताबा मिळवणे शक्य?
राज्य सरकारने अलीकडे गायरान जमिनीवरील जुने अतिक्रमणे नियमित करण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण योजना जाहीर केली आहे. ज्या शेतकऱ्यांनी ३० वर्षांपेक्षा जास्त काळ या जमिनीवर शेती केली असेल, त्यांना नाममात्र शुल्कात – म्हणजे केवळ १०० रुपयात – ताबा आणि मालकी हक्क मिळवता येऊ शकतो. हा निर्णय विशेषतः गरीब आणि अनुसूचित जाती-जमातीतील शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर आहे. पण यासाठी कठोर अटी पूर्ण कराव्या लागतात, जसे की:
- पुरावा सादर करणे: सातबारा उतारा, फेरफार नोंदी, पीक पाहणी अहवाल, वीज बिल आणि महसूल भरलेल्या पावत्या.
- ग्रामपंचायतीची मंजुरी: ग्रामसभेचा ठराव आणि शिफारस आवश्यक.
- शासकीय मंजुरी: तहसीलदार आणि जिल्हाधिकाऱ्यांकडून अंतिम निर्णय.
हा निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाच्या २०११ च्या आदेशानुसार आहे, ज्यात गायरान जमिनींना ‘अहस्तांतरणीय’ दर्जा देण्यात आला, पण जुने अतिक्रमणे नियमित करण्याची परवानगी आहे. मात्र, नवीन अतिक्रमणे किंवा व्यावसायिक उपयोग कायद्याने प्रतिबंधित आहे.
गायरान जमिनीवर ताबा मिळवण्याची प्रक्रिया
१. अर्ज सादर करा: नजीकच्या तहसील कार्यालयात अतिक्रमण नियमित करण्यासाठी अर्ज करा. यासोबत आवश्यक कागदपत्रे जोडा.
२. सर्वेक्षण आणि तपासणी: महसूल विभागाकडून जमिनीची मोजणी आणि अतिक्रमणाची पडताळणी केली जाते.
३. ग्रामसभेची भूमिका: ग्रामपंचायत ठराव पारित करून शिफारस पाठवते.
४. अंतिम मंजुरी: जिल्हाधिकारी स्तरावर निर्णय घेतला जातो. यशस्वी झाल्यास नाममात्र शुल्क भरून सातबाऱ्यावर नाव नोंदवले जाते.
महत्त्वाच्या टीप आणि सावधानता
- गायरान जमीन विक्री किंवा व्यावसायिक उपयोगासाठी वापरता येत नाही. केवळ शेती किंवा निवासी उद्देशाने.
- अनधिकृत बांधकाम किंवा गैरवापर झाल्यास दंड आणि कारवाई होऊ शकते.
- जिल्हा प्रशासन वेळोवेळी अतिक्रमण हटाव मोहीम राबवते, त्यामुळे वेळीच नियमित करणे फायद्याचे.
हा सरकारचा निर्णय ग्रामीण शेतकऱ्यांसाठी वरदान ठरू शकतो, पण कायद्याचे पालन करणे गरजेचे आहे. अधिक माहितीसाठी तुमच्या तहसील कार्यालयाशी संपर्क साधा.
